Nefes, sadece ciğerlere dolan bir hava mıdır, yoksa bir emanetin ritmik iadesi mi? Çoğu zaman hayatı, yalnızca biyolojik bir süreçten ibaret zannederiz. Oysa Kur’an’ın kavramsal dünyasında saklı duran üç fiil —nefeha, nefese, nesefe— bize nefesin bir zorunluluk değil, bir varoluş dairesi olduğunu hatırlatır. Bu kavramlar, insanın serüvenini üç temel durakla tarif eder: Nefeha (üflemek; bir varlığa hayatın özünü bahşetmek), Nefese (solumak; ritmik bir akış içinde yaşamak) ve Nesefe (savurmak; hakikati örtenden arındırmak). Bu daire, kurumuş bir toprağın uyanışından fırtına önünde dağılan toz zerrelerine kadar uzanan bir hikâyedir.
İnsan için ömür, bir nefeha (üfleme) ile başlar: Balçığın dilsiz ağırlığına, toprağın sessizliğine göklerden gelen bir hayat nefesidir bu. "Ona ruhumdan üflediğim zaman..." (Hicr, 15/29; Sâd, 38/72) buyurur Rahman. Çamur, bir nefesle "ben" olur. Bu noktada insanın mahiyeti, yalnızca ilahî bir dokunuşla değil, aynı zamanda derin bir muammayla şekillenir: Beden topraktandır ama öz, Rahman’ın nefesindendir. Bu yüzden psikolojinin "benlik" dediği şey, aslında bu ilk üfleyişin ruhumuzdaki karşılığı değil midir? Bir başka düzlemde nefeha, bir "potansiyel" müjdesidir. İnsan kendi kendine yeten, müstakil bir bedenden ibaret değildir; içine bir anlam misafir edilmiş, emanet bilinciyle donatılmış bir hanedir. Gözlerimizi bir "hiç" olarak değil, içine sır üflenmiş "emanetçiler" olarak açarız. Nefeha, varoluşun en saf halidir; bize sadece bu toprağın parçası olmadığımızı, yeryüzünün misafirler olduğumuzu fısıldar.
Borcun Ritmi: Nefese
Canlanan her varlık gibi insan da, hayata tutunmak için bir ritme ihtiyaç duyar. Nefese, o ilk üfleyişin yeryüzüne yayılmış, yatay düzlemdeki karşılığıdır.
"Nefes almayı ben seçmiyorum; peki öyleyse onu vermeyi nasıl seçerim?" sorusu, tam da burada kendini gösterir. Biyolojik bir mecburiyet, ahlâkî bir fırsata nasıl dönüşür? Belki de sır şudur: Nefes almak elimde değildir, ama nefesin ne uğruna tükendiği elimdedir. Zorunluluk, tercihle buluştuğunda, borç ibadete dönüşür.
Kur'an'ın "Sabahın nefes alıp vermeye başladığı ana andolsun" (Tekvîr, 81/18) ifadesi, bu ritmin evrensel bir şahitliği gibidir. Ancak insan bu süreci çoğu zaman hırsla karıştırır... Oysa buradaki varoluşun ince kırılma noktası, nefesin bir Karz-ı Hasen (güzel bir borç) oluşudur. Rabbimiz, "Kimdir o, Allah’a güzel bir borç verecek olan?" (Bakara, 2/245; Hadîd, 57/11) diye sorarak, bizden elimizdekini O’nun rızası için dolaşıma sokmamızı ister. Aldığımız her nefes bir kredi, verdiğimiz her nefes bir taksit iadesi gibidir. Bu taksitleri ödemek için mutlaka büyük kahramanlıklar gerekmez; belki de bazen yıllarca içimizde taşıdığımız bir acıyı işleyip başkasının yarasına merhem olacak bir hikmete dönüştürmek, bazen de zihnimizin karanlık bir köşesinde bekleyen yeteneği gün yüzüne çıkarıp insanlığa hizmete sunmaktır. Bir muhtacın omzuna dokunan samimi bir el, yorgun bir göze sunulan bir tebessüm, karanlık bir zihne bırakılan güzel ve temiz bir söz, bu borcun en şık ödenme biçimidir. Eğer biz bu nefesi bencilliğin boğucu rekabetiyle tüketirsek borcumuz ağırlaşır. Ama eğer nefesimizi bir başkasına can olmak, bir güzelliği büyütmek için verirsek borcumuzu güzellikle ödemiş oluruz. Bu anlamda nefes, bizim değil, bizden istenendir.
Büyük Arınma: Nesefe
Günler alma verme dengesiyle geçerken yavaş yavaş rüzgârın yönü değişir. Kurulan her yapının ve sarsılmaz sanılan maddenin savrulduğu tasfiye zamanı gelir. Arapçadaki nesefel-habbe (harman savurma) tabirinde olduğu gibi, mahsulümüz rüzgâra tutulduğunda tane samandan, hakikat ise vehimlerden ayrılır.
İnsan çoğu zaman, kendi elleriyle şekillendirdiği "altın buzağıların" esaretinde yaşar. Modern zamanda boynumuza taktığımız esaret zincirleri sadece altın ya da gümüş değil; bazen aşırı değer verdiğimiz makamlar, takıntılı olduğumuz konfor alanları, bazen de yıkılmaz sandığımız kibirli benlik duvarlarımızdır. Tâhâ Suresi'nde Sâmirî’nin elleriyle yaptığı buzağının denize savrulup toz zerresi haline gelmesi (Tâhâ, 20/97), aslında bu esaretin sonunu gösterir bizlere. İnsan, kendi elleriyle inşa ettiği yapıların nasıl un ufak edilip sulara karıştığını gördüğünde, aslında bir yok oluşa değil, özün kabuktan sıyrıldığı o büyük tasfiye zamanına şahitlik eder. Ruhumuza üflenen o ilk nefes, rüzgâr olup estikçe, nefsimizin inşa ettiği hantal tortular savrulur gider. İnsan, kaybettiğini sandığı şeylerle aslında yüklerinden kurtulduğunu, özgürlüğün tam da bu boşlukta saklı olduğunu idrak eder. Nitekim Rabbimiz dağların sonunu haber verirken de aynı akıbete işaret eder: "De ki: Rabbim onları un ufak edip savuracak." (Tâhâ, 20/105). Bu bir kayıp değil, bir arınmadır; savrulan şey hakikatin kendisi değil, insanın kendi elleriyle yapıp boynuna taktığı ağırlıklardır.
Döngü ve Vuslat
Bu üç kavram, insanın kırılganlığını ve ihtişamını aynı kader çizgisinde birleştirir: Nefeha ile var oluruz; anlam bize lütfedilir. Nefese ile yaşarız; anlamı bir borç sadakatiyle taşır, güzel bir yarışla çoğaltırız. Nesefe ile döneriz; bizi geçici bir süre koruyan üzerimizdeki kabuk elenir, geriye sadece o ilk üflemenin özü kalır.
Tıpkı rüzgârla savrulup toprağa karışan bir tohumun baharı beklemesi gibi, insan da bir elekten geçerek aslına rücu eder. Bu Rahman’ın ruhundan yeni bir üflemeyle "haşr"e, yani yeniden toplanmaya hazırlıktır. Belki de hayatın sırrı, bu üç hal arasındaki dengeyi bulmaktır: İçine üflenen sırrı korumak, soluğunu "güzel bir borç" niyetine harcamak ve vakti geldiğinde elekten geçmesi gerektiğini kabul etmek ...
İnsan nihayet evine döndüğünde, yolun yorgunluğunu ancak menzilin huzurunda dindirir; yolculuğunun anlamını işte o vakit eksiksiz kuşanır.
